slider slider slider slider slider

Konspekt z zajęć historii dla liceów ogólnokształcących
Temat zajęć: Niezłomni ziemi kieleckiej

Cele:
- Rola powojennej konspiracji antykomunistycznej.
- Sytuacja geopolityczna w jakiej działało polskie podziemie niepodległościowe po II Wojnie Światowej.
- Przedstawienie najważniejszych postaci powojennego podziemia świętokrzyskiego: Antoniego Hedy "Szarego", Stefana Bembińskiego "Harnasia", Aleksandra Młyńskiego "Drągala", Franciszka Jaskólskiego "Zagończyka".
- Najważniejsze akcje zbrojne na terenie Kielecczyzny.
- Późniejsze losy dowódców podziemia poakowskiego.

Streszczenie:
Głównym celem powojennej konspiracji antykomunistycznej nazywanej także II Konspiracją Niepodległościową lub Konspiracją Poakowską była przede wszystkim samoobrona, czyli ochrona członków antykomunistycznego podziemia. Żołnierze struktur niepodległościowych starali się również bronić ludność cywilną, która niejednokrotnie doznawała krzywd ze strony sowieckich wojsk i polskich organów bezpieczeństwa publicznego. Oprócz wielu ataków na posterunki Milicji Obywatelskiej oraz gminne i powiatowe Urzędy Bezpieczeństwa przeprowadzono wiele innych spektakularnych akcji. Terenem największego antykomunistycznego oporu zaraz obok regionu lubelskiego była Kielecczyzna. To między innymi tutaj w trakcie wielu akcji zbrojnych rodziła się legenda wybitnych przedstawicieli drugiej Konspiracji Niepodległościowej.
Jednym z nich był kapitan Antoni Heda ps. "Szary". Już w 1939 roku jako młody podchorąży Antoni Heda zaczął tworzyć zręby konspiracji. Na terenie obwodu iłżeckiego zorganizował struktury pierwszego oddziału partyzanckiego i został szefem Kedywu Obwodu Iłża. Później ten oddział partyzancki został podporządkowany bezpośrednio Kedywowi Komendy Okręgu. W 1943 roku działał na terenie Iłży i Starachowic oraz w lasach na północ od Starachowic. W 1944 roku w trakcie odtwarzania sił zbrojnych w kraju, jego oddział został rozwinięty i przeformowany na Drugi Batalion Trzeciego Pułku Piechoty Legionów Armii Krajowej. W październiku Antoni Heda jako kapitan został wyznaczony na ostatniego dowódcę III Pułku Piechoty Legionów Armii Krajowej. Po wojnie przez pewien czas ukrywał się, podejmując próby organizacji konspiracji niepodległościowej. Wsławił się między innymi przeprowadzeniem dużego ataku na więzienie w Kielcach. Na czele swojego oddziału, liczącego blisko 250 ludzi w nocy z 4 na 5 sierpnia 1945 rozbił więzienie, w którym MBP i sowieccy funkcjonariusze "Smiersza" osadzili 374 więźniów. W wyniku tej akcji uwolniono kilkuset więźniów, przeważnie byłych AK-owców. Źródła MBP przyznają się jedynie do 298 wypuszczonych więźniów, jednak według oceny Antoniego Hedy uwolnionych zostało 600-700 osób. Po rozbiciu więzienia w Kielcach "Szary" wrócił do konspiracji, ukrywał się, został jednak aresztowany w Gdyni. Trafił do Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Kielcach. Po wielodniowych przesłuchaniach wydano na niego wyrok czterokrotnej kary śmierci jednak prezydent Bierut ułaskawił go, zamieniając wyrok na karę dożywotniego więzienia. Po kolejnych amnestiach udało się tę karę złagodzić. Kiedy wyszedł na wolność, do końca okresu PRL był inwigilowany. Od 1956 roku tworzył struktury Związku Bojowników o Wolność i Demokrację, próbował przejmować te struktury, tak aby byli akowcy znaleźli się w organizacjach kombatanckich i stanowili siłę w tej organizacji. Nie udało się to i w latach siedemdziesiątych Antoni Heda zaczął tworzyć swoje własne niezależne środowisko poza strukturami ZBOWiD.
Kolejną ważną postacią podziemia niepodległościowego był porucznik Stefan Bembiński ps. "Harnaś", który w czasie wojny obronnej we wrześniu 1939 roku dostał się do niewoli niemieckiej z której zbiegł. W 1940 roku zaangażował się w działalność konspiracyjną. Brał udział w Akcji Burza dowodząc jedną z kompanii 72 Pułku Piechoty Armii Krajowej. W 1945 roku po zakończeniu działań wojennych był dowódcą największego zgrupowania poakowskiego w powiecie radomskim. 9 września 1945 roku dowodził akcją rozbicia więzienia w Radomiu. Uwolniono wówczas 292 więźniów. Kilka tygodni po tej akcji został aresztowany, poddany długotrwałemu śledztwu i skazany na kilkukrotną karę śmierci. W wyniku kolejnych amnestii, wyrok ten został zamieniony najpierw na dożywocie a następnie na karę wieloletniego więzienia. Ostatecznie na wolność wyszedł w połowie lat pięćdziesiątych i zaangażował się w działalność środowisk kombatanckich.
Niezwykle ważną postacią podziemia niepodległościowego drugiej konspiracji był porucznik Aleksander Młyński ps. "Drągal", jeden z najsłynniejszych żołnierzy antykomunistycznej partyzantki. Żołnierz wileńskiej Armii Krajowej, Powstaniec Warszawski, stworzył po wojnie odział Zrzeszenia Wolność i Niezawisłość, który wyjątkowo bezwzględnie walczył z władzami komunistycznymi. Młyński swoją antykomunistyczną działalność prowadził na terenach ziemi radomskiej a pod koniec lat 40 dowodzona przez niego grupa bardzo intensywnie działała na Kielecczyźnie. Z dokumentów resortowych pochodzących z tamtego okresu wynika, że grupa "Drągala" dokonała 106 napadów, przypisywano jej 16 zabójstw, w tym 3 funkcjonariuszy MO oraz 3 żołnierzy KBW. Pomimo iż "Drągal" uważany był przez władze komunistyczne za bandytę, wielu mieszkańców Kielecczyzny udzielało mu pomocy, za co później osadzani byli w  aresztach UB i więzieniach. Funkcjonariusze UB przygotowujący akty oskarżenia przeciwko osobom pomagającym Aleksandrowi Młyńskiemu w protokołach z przesłuchań potwierdzali zjawisko "poparcia u części społeczeństwa polskiego" polegające na udzielaniu "w różny sposób pomocy tymże bandytom".
"Drągalowi" przez długi czas udawało się skutecznie unikać spotkania z "bezpieką". Przełom nastąpił dopiero 23 lipca 1950 roku. Tego dnia wpadł w ręce UB Marian Bukała ps. "Zbych", były towarzysz broni Młyńskiego. Po aresztowaniu złożył bardzo obszerne wyjaśnienia, zdradzając m.in. aż 163 kryjówki leśnych. 25 sierpnia 1950 roku w Kolonii Wawrzyszów pod Wolanowem Aleksander Młyński "Drągal" i dwóch jego towarzyszy - Zbigniew Ejnenberg "Powstańczyk" i Zygmunt Chmielewski "Lew" zostali zastrzeleni przez członków pozorowanej grupy UB, udającej partyzancki patrol.
Kolejnym wybitnym żołnierzem antykomunistycznego podziemia był Franciszek Jaskólski ps. "Zagończyk". Urodzony 16 września 1914 roku, działacz harcerski, z wykształcenia nauczyciel. We wrześniu 1939 roku brał udział w obronie Warszawy i bardzo szybko związał się ze Związkiem Walki Zbrojnej. Skierowany przez Niemców na roboty przymusowe, uczestniczył w akcjach związanych z sabotażem na liniach kolejowych. Rozpracowany musiał uciekać z Wielkopolski do województwa lubelskiego i tam w okolicach Dęblina włączył się w działalność Armii Krajowej. Osobiste predyspozycje spowodowały, że bardzo szybko został członkiem kadry oddziału leśnego, którym w niedługim czasie zaczął dowodzić. Wziął udział w akcji "Burza", której celem było wyzwolenie wschodnich ziem Polskich. 21 lipca 1944 roku oddział przez niego dowodzony stoczył zwycięską walkę z niemiecką 150 osobową ekspedycją karną, która miała spalić Końskowolę. 30 lipca 1944 roku został zaatakowany przez oddział NKWD w Borysowie. Wyszedł z tej opresji tracąc jedynie broń. Mimo to, po wybuchu powstania w Warszawie, grupa Jaskulskiego wyruszyła powstańcom na pomoc. Pod Garwolinem na skutek trudnej sytuacji oddziały zostały jednak rozwiązane.
Franciszek Jaskólski został aresztowany 26 lipca 1946 roku w Jedlni na skutek pozorowanej akcji przeprowadzonej przez Funkcjonariuszy Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Kielcach. 17 stycznia 1947 roku Wojskowy Sąd Rejonowy skazał "Zagończyka" na karę śmierci. Najwyższy Sąd Wojskowy oddalił skargę rewizyjną, a prezydent Bolesław Bierut nie skorzystał z prawa Łaski. Wyrok został wykonany 19 lutego 1947 roku w kieleckim więzieniu, tuż przed wejściem w życie amnestii, która pozwalała na zamianę kary śmierci na karę dożywotniego pozbawienia wolności lub piętnastu lat pozbawienia wolności. Ciało Franciszka Jaskólskiego "Zagończyka" zostało pochowane w nieznanym miejscu.
Szary, Harnaś, Drągal, Zagończyk, to tylko wybrani przedstawiciele antykomunistycznego podziemia, żołnierze, którzy do samego końca nie zgadzali się na zniewolenie Polski, pozostając wierni marzeniu o niepodległej Rzeczypospolitej. W opuszczonych domach, piwnicach i lasach ukrywały się dziesiątki tysięcy niezłomnych, wyrzuconych przez komunistyczne władze poza nawias społeczeństwa. .
21 października 1963 roku został zabity ostatni żołnierz niezłomny Józef Franczak "Lalek". Przez ponad pięćdziesiąt lat Wyklęci byli wymazywani z kart historii. Teraz wracają jako moralni zwycięzcy a pamięć o nich jest przekazywana kolejnym pokoleniom.

Ćwiczenia:
- Wymień najważniejsze postacie powojennego podziemia niepodległościowego na ziemi świętokrzyskiej.
- Dlaczego wymienieni w materiale filmowym dowódcy oddziałów konspiracyjnych zdecydowali o kontynuowaniu działalności po zakończeniu II Wojny Światowej
- Czy uważasz, że "walka do samego końca" z okupantem sowieckim miała sens w obliczu zmieniającej się na niekorzyść sytuacji geopolitycznej Polski w Europie?

Kalendarium:
4 stycznia 1944 - Wkroczenie Armii Czerwonej do Polski w okolicach Rokitna
8 maja 1945 - Koniec II Wojny Światowej w Europie
4 na 5 sierpnia 1945 - Rozbicie przez Antoniego Hedę kieleckiego więzienia
9 września 1945 - Stefan Bembiński dowodzi akcją rozbicia więzienia w Radomiu
19 lutego 1947 - Wykonanie wyroku śmierci na Franciszku Jaskólskim
25 sierpnia 1950 - Śmierć Aleksandra Młyńskiego w Kolonii Wawrzyszów pod Wolanowem
17 września 1993 - Ostatni żołnierze sowieccy po 49 latach opuścili Polskę.