slider slider slider slider slider slider

Konspekt z zajęć historii dla liceów ogólnokształcących

Temat zajęć: Partyzantka na Kielecczyźnie

Cele:
- Struktura organizacyjna Polskiego Państwa Podziemnego.
- Pokazanie roli, jaką zgrupowania partyzanckie odegrały w walce z okupantem.
- Zapoznanie uczniów z najważniejszymi postaciami i zgrupowaniami partyzanckimi działającymi na Kielecczyźnie.
- Najważniejsze akcje zbrojne i dywersyjne na terenie Kielecczyzny.
- Sytuacja żołnierzy podziemia po zakończeniu II Wojny Światowej.

Streszczenie:
II Wojna Światowa rozpoczęła się 1 września 1939 roku atakiem Niemiec na Polskę. Już 4 września 1939 roku wojska niemieckie podeszły do Kielc i rozpoczęły intensywne bombardowanie miasta. Wskutek zmasowanego ataku i ogromnej przewagi wroga, obrońcy miasta opuścili je następnego dnia. Część żołnierzy wycofała się w Góry Świętokrzyskie, tworząc niewielkie leśne oddziały.

Pierwszym oddziałem partyzanckim konspiracji powrześniowej, który przeszedł do historii był oddział wydzielony Wojska Polskiego pod dowództwem majora Henryka Dobrzańskiego "Hubala", nazywanego przez Niemców Szalonym Majorem. Oddział wywodził się ze 110-ego rezerwowego pułku ułanów sformowanego na terenie Białostocczyzny. Nie podjął tam jednak walk i został przegrupowany w kierunku Warszawy. Gdy Stolica upadła, oddział przeszedł dalej w kierunku Kielecczyzny. Hubal zdecydował, że nie złoży munduru. Zorganizował konnicę ułanów w Górach świętokrzyskich, gdzie znalazł miejsce najlepsze do walk o charakterze partyzanckim i stworzył tam strukturę terenową pod nazwą Okręg Bojowy Kielce.

Oddział Majora Hubala w swoim najlepszym okresie liczył prawie trzystu żołnierzy. W pierwszym okresie działania podejmował liczne akcje partyzanckie, licząc na rychłe nadejście spodziewanej ofensywy aliantów. Niestety ta nie nadeszła, a działania na tyłach wojsk okupacyjnych sprawiły, że siły żandarmerii niemieckiej i wojska zdecydowały się zniszczyć to wyjątkowo niebezpieczne dla okupanta ogniwo polskiego oporu.

30 kwietnia 1940 roku pod Anielinem oddział Hubala wpadł w zasadzkę. W trakcie próby wydostania się z oblężenia major poniósł śmierć. Ciało Hubala Niemcy sfotografowali i wywieźli w nieznanym kierunku. Do dzisiaj miejsce pochówku legendarnego dowódcy jest nieznane.

Oprócz oddziału Hubala na terenie całej okupowanej Polski istniały dziesiątki innych oddziałów konspiracji powrześniowej. Żołnierze przechodzili do działań dywersyjnych, tworząc małe grupy napadające na niewielkie oddziały sił niemieckich. Ich głównym zadaniem było niszczenie linii komunikacyjnych i sianie zamętu na tyłach wroga. Po klęsce Francji w czerwcu 1940 roku ruch konspiracyjny powoli zamierał na terenach polskich. Odbudował się dopiero w 1943 roku wraz z utworzeniem 22 stycznia tego roku Kierownictwa Dywersji Armii Krajowej.

Jednym z ważniejszych dowódców partyzanckich był podporucznik, późniejszy pułkownik Marian Sołtysiak ps. "Barabasz", który w 1943 roku stworzył na terenie obwodu kieleckiego oddział partyzancki i oddział dywersyjny, który przyjął nazwę Wybranieccy.
Wybranieccy początkowo funkcjonowali po północnej stronie Gór Świętokrzyskich w Dolinie Wilkowskiej, a od czerwca 1943 roku stacjonowali w rejonie Cisowa i Daleszyc. W 1944 roku partyzanci Barabasza jako Pierwsza Kompania Wybraniecka zostali wcieleni do Pierwszego Batalionu Czwartego Pułku Piechoty Legionów Armii Krajowej. Żołnierze Mariana Sołtysiaka mieli już za sobą roczny szlak bojowy. Z tego powodu w trakcie akcji "Burza" kierowani byli do najważniejszych działań. W sierpniu 1944 roku uczestniczyli między innymi w bitwie pod Antoniowem, w której zdziesiątkowali siły niemieckie.

Barabasz pod koniec 1944 roku został awansowany na dowódcę pierwszego batalionu a po rozwiązaniu Armii Krajowej wyjechał za granicę. Kiedy powrócił na krótki czas podjął służbę w Ludowym Wojsku Polskim, był również dowódcą batalionu. Jednak jego wcześniejsza działalność w szeregach AK została wychwycona przez informację wojskową, w związku z czym został zwolniony z wojska i po 1956 roku zaangażował się w działalność kombatancką.

Niewątpliwie najsłynniejszym partyzantem pochodzącym z Kielecczyzny był Jan Piwnik "Ponury" urodzony we wsi Janowice niedaleko Ostrowca Świętokrzyskiego. To legendarny dowódca Zgrupowań Partyzanckich AK "Ponury" działających na Wykusie w Górach Świętokrzyskich.

Ponury był jednym z pierwszych Cichociemnych, który w 1941 roku został zrzucony z Wielkiej Brytanii do Polski, jako wsparcie dla Armii Krajowej. W 1943 roku na terenie Gór Świętokrzyskich utworzył duże zgrupowanie partyzanckie Kedywu. Pod jego rozkazami służyło ok. 300 – 350 żołnierzy jednocześnie. Ponury rozumiał, że działalność Kedywu, to nie tylko pojedyncze akcje na transporty kolejowe, lecz stałe działania przeciwko niemieckiemu okupantowi, regularne walki z oddziałami niemieckimi, likwidacja konfidentów i niemieckich agentów.

Zaktywizowanie działań zbrojnych doprowadziło do konfliktu z Komendą Okręgu. Drugiego stycznia 1944 roku Komenda Główna Armii Krajowej zwolniła Jana Piwnika "Ponurego" ze stanowiska dowódcy Zgrupowań Partyzanckich AK przenosząc go na Nowogródczyznę. Na terenie okręgu Nowogródzkiego Armii Krajowej "Ponury" został dowódcą Siódmego Batalionu Siedemdziesiątego Siódmego Pułku Piechoty Armii Krajowej. Tam w ramach przygotowań do operacji "Ostra Brama" oraz przygotowań do powszechnego powstania jego Batalion brał udział w likwidacji niemieckich strażnic granicznych. Zginął podczas ataku na jedną z takich strażnic. Legenda głosi, że Ponury umierając miał powiedzieć: "Pozdrówcie Góry Świętokrzyskie", co opisał w swojej książce pod tym samym tytułem Cezary Chlebowski. W czerwcu 1988 roku prochy Ponurego zostały uroczyście pochowane w jednej ze ścian klasztoru Cystersów w Wąchocku. Kondukt pogrzebowy przejechał między innymi przez Michniów – miejsce, gdzie Niemcy zabili dwustu czterech mieszkańców w odwecie za działalność partyzantów Ponurego.

20 stycznia 1944 roku funkcję dowódcy Zgrupowań Partyzanckich AK "Ponury" przejął  porucznik Eugeniusz Gedymin Kaszyński "Nurt". Z pochodzenia Litwin, sercem Polak, urodzony w Łodzi. Żołnierz 49 Huculskiego Pułku Piechoty, następnie uczestnik kampanii wrześniowej, emigrował do Francji, gdzie walczył w Kampanii Francuskiej, wreszcie żołnierz Pierwszej Samodzielnej Brygady Spadochronowej gen. Stanisława Sosabowskiego. W Wielkiej Brytanii Eugeniusz Kaszyński został instruktorem spadochronowym. W nocy z pierwszego na drugiego października 1942 roku został zrzucony do kraju gdzie przydzielono go do Okręgu Radomsko – Kieleckiego AK. Tutaj od późnej jesieni 1942 roku organizował zawiązki oddziałów dywersyjnych na terenie Ziemi Świętokrzyskiej.

Po wybuchu Powstania Warszawskiego w sierpniu 1944 roku Eugeniusz Kaszyński wraz z utworzonym wiosną 1944 roku Oddziałem Partyzanckim Drugiego Pułku Piechoty Legionów AK ruszył na pomoc walczącej stolicy. Po odwołaniu marszu na pomoc Warszawie, Nurt wziął udział w Akcji "Zemsta" działając na terenie od Przysuchy w kierunku na Końskie i Kielce. Ostatnią bitwą Drugiego Pułku było starcie pod Olesznem i Chotowem gdzie 29 i 30 października 1944 roku oddział wielkości batalionu, czyli około trzystu żołnierzy, stawił czoła dziesięciokrotnie większym wojskom niemieckim.

Nurt po rozwiązaniu Armii Krajowej, przez krótką tylko chwilę działał w konspiracji niepodległościowej. 8 sierpnia 1945 roku dostał zgodę na opuszczenie kraju. Zmarł na emigracji w 1976 roku. Jego marzeniem było spocząć w miejscu swojego partyzanckiego obozu – na Wykusie. Stało się to dopiero w 1994 roku, kiedy został ekshumowany i sprowadzony na Wykus do stóp tamtejszej kapliczki Matki Bożej Bolesnej.

Ćwiczenia:
- Dlaczego w Górach Świętokrzyskich powstał najsilniejszy ruch partyzancki na okupowanych ziemiach polskich?
- Czy warto było przeprowadzać akcje dywersyjne, mając świadomość represji wobec ludności cywilnej ze strony okupanta niemieckiego? Jaki Twoim zdaniem był stosunek mieszkańców do oddziałów partyzanckich?
- Wskaż różnice geopolityczne, w jakich działał Hubal, a w jakich działali Ponury i Nurt.

Kalendarium:
1 września 1939 - Rozpoczęcie II Wojny Światowej
5 września 1939 - Zajęcie Kielc przez Niemców
30 kwietnia 1940 - Śmierć Henryka Dobrzańskiego
maj 1943 - styczeń 1944 - Okres działania Ponurego na kielecczyźnie
styczeń 1944 - listopad 1944 - Okres działania Nurta na kielecczyźnie
15 stycznia 1945 - Wkroczenie sowietów do Kielc
8 maja 1945 - Koniec II Wojny Światowej w Europie
24 marca 1976 - Śmierć Eugeniusza Kaszyńskiego