slider slider slider slider slider slider

Konspekt z zajęć historii dla liceów ogólnokształcących
Temat zajęć: Polskie Państwo Podziemne

Cele:
- Ukazanie najważniejszych organizacji podziemnych powstałych na terenie Polski.
- Rola Rządu Rzeczypospolitej Polskiej na Uchodźstwie w organizowaniu podziemia niepodległościowego w Polsce.
- Funkcjonowanie Polskiego Państwa podziemnego w sferze wojskowej i cywilnej.
- Cele i skutki planu Burza.
- Rola Armii Krajowej, jako największej organizacji militarnej Polskiego Państwa Podziemnego.
- Najważniejsze postacie konspiracji niepodległościowej.

Streszczenie:

1 września 1939 roku Niemcy zbrojnie napadły na Polskę. Wybuchła II Wojna Światowa. 17 września ze wschodu uderzyli Sowieci. Po klęsce wrześniowej i zakończeniu operacji wojennych Polska stała się krajem okupowanym. Jednakże bardzo szybko powstały struktury Podziemnego Państwa kierowane przez władze Rzeczypospolitej rezydujące początkowo w Paryżu a po klęsce Francji w Londynie oraz ich krajowe przedstawicielstwa. Na terenach okupowanej Polski działała również Delegatura Rządu na Kraj, w tym Delegat Rządu na Kraj, delegaci wojewódzcy, delegaci powiatowi. Delegatami Rządu na Kraj byli kolejno:
- Jan Skorobohaty - Jakubowski,
- Cyryl Ratajski,
- Jan Piekałkiewicz,
- Jan Stanisław Jankowski,

Polskie władze wychodziły z założenia, że utrzymanie podziemnych struktur państwowych jest niezbędnym warunkiem kontynuacji państwa prawa, jakim była Polska przed nastaniem okupacji. Powołano więc do życia Polskie Państwo Podziemne, które było fenomenem w okupowanej Europie i obejmowało wszystkie dziedziny życia.
Jego struktura organizacyjna podzielona była na pion cywilny i pion wojskowy.
W ramach pionu cywilnego funkcjonowała polska administracja podziemna podzielona na województwa i powiaty. Równolegle w ramach struktur państwowych funkcjonowało podziemne Sądownictwo, w ramach którego powołano sądy cywilne i specjalne. Procedury sądów były takie same jak w sądach przedwojennych. Orzekał oraz wyrokował sędzia, akt oskarżenia wnosił prokurator a oskarżonego reprezentował obrońca. Czynności procesowe dokumentowano w postaci raportów, protokołów przesłuchań oskarżonych i świadków.
Zgodnie z uchwałą Komitetu Ministrów dla spraw Kraju 16 kwietnia 1940 roku wydawanie wyroków śmierci na prześladowców, zdrajców, szpiegów i prowokatorów należało do kompetencji Sądów Specjalnych. Wyroki władzy sądowniczej Polskiego Państwa Podziemnego nie tylko wykonywano, ale też ogłaszano w podziemnej prasie, w której wydano tysiące tytułów a aż siedemnaście z nich wydawanych było przez całą okupację. Były wśród nich czasopisma polityczne, wojskowe, ale również literackie i kobiece. Drukowano także książki i podręczniki szkolne. W prywatnych mieszkaniach i piwnicach powstawały podziemne teatry, w których wystawiano między innymi dramaty Juliusza Słowackiego, Stanisława Wyspiańskiego i Williama Szekspira.
W okresie całej okupacji funkcjonowały tajne komplety, czyli podziemne szkoły, które kształciły historyków, matematyków, lekarzy, a tajna organizacja nauczycielska zapewniała im kadrę i podręczniki.
Nauczyciele początkowo uczyli u siebie w domach. Jednak kiedy się okazało, że częste przychodzenie młodzieży w to samo miejsce może zwrócić uwagę Niemców, zmieniono taktykę i wprowadzono zasadę, że tajne nauczanie odbywało się w mieszkaniach uczniów. Tajnym nauczaniem na poziomie szkoły podstawowej objęto prawie półtora miliona dzieci
Organizowano również tajne nauczanie na poziomie szkoły wyższej. W warszawie powstał tajny Uniwersytet Warszawski oraz Uniwersytet Ziem Zachodnich (większość wykładowców i studentów pochodziła z zamkniętego przez Niemców Uniwersytetu Poznańskiego). Tajne nauczanie prowadził również Uniwersytet Jagielloński oraz Uniwersytet Katolicki w Lublinie a także Politechnika Warszawska i Akademia Górniczo – Hutnicza.

Równolegle ze strukturami pionu cywilnego Podziemnego Państwa Polskiego funkcjonowały struktury pionu wojskowego.

Jedną z pierwszych organizacji podziemnych na terenie Polski była Służba Zwycięstwu Polski. Organizacja została założona 27 września 1939 roku, w jeszcze walczącej Warszawie przez gen. Michała Tokarzewskiego - Karaszewicza i innych oficerów Wojska Polskiego. Miała na celu przygotowanie obywateli polskich do nadchodzącej okupacji oraz do podjęcia walki o odzyskanie niepodległości.

Jeszcze wtedy liczono na sojuszników - na aliantów zachodnich - Francję, Wielką Brytanię, którzy mieli wiosną 1940 roku ruszyć z ofensywą na froncie zachodnim, do czego nie doszło. Tymczasem Rząd Polski utworzył niemal równolegle organizację konspiracyjną: Związek Walki Zbrojnej, która to organizacja wcieliła w listopadzie 1939 roku struktury SZP. Organizacja początkowo funkcjonowała w Warszawie. Powoli przygotowywała swoje okręgi i scalała dużą liczbę małych grup konspiracyjnych. Tworzyły się lokalne grupy konspiracyjne.
Pierwszym komendantem ZWZ, kierującym organizacją spoza Polski był gen. Kazimierz Sosnkowski, jeden z bardziej zasłużonych  i najlepiej znanych na zachodzie polskich działaczy okresu II wojny światowej.

14 lutego 1942 roku Związek Walki Zbrojnej rozkazem Naczelnego Wodza generała broni Władysława Sikorskiego został przekształcony w Armię Krajową. Armia Krajowa była największą organizacją na terenie całej okupowanej Europy. Był to fenomen na skalę europejską. Organizacja początkowo liczyła około 40 - 50 tysięcy żołnierzy, kończąc w 1945 roku na liczbie od 200 do 300 tysięcy.

Armia Krajowa była podzielona na okręgi odpowiadające województwom. Okręgi natomiast podzielone były na obwody i podobwody. W skład podobwodów wchodziły placówki, natomiast kilka obwodów tworzyło zazwyczaj inspektorat. Struktura terytorialna pozwalała również organizować oddziały w sile plutonów i kompanii.
Cały sztab Komendy Głównej Armii Krajowej podzielony był pod względem merytorycznym na następujące oddziały:
I Organizacyjny
II Wywiadu i kontrwywiadu
III Operacyjny
IV Kwatermistrzowski
V Łączności
VI Informacji i propagandy
VII Kierownictwo dywersji (KEDYW)
VIII Wojskowa Służba Kobiet
IX Wojskowa Służba Ochrony Powstania oraz służby pomocnicze.

Zwrócić tu należy szczególną uwagę na KEDYW. Kierownictwo Dywersji Komendy Głównej Armii Krajowej powstało 22 stycznia 1943 roku z rozkazu gen. Stefana Roweckiego "Grota". Do Kedywu został włączony Związek Odwetu działający na terenach Generalnego Gubernatorstwa oraz organizacja "Wachlarz" działająca na Kresach Wschodnich. Do zadań Kedywu należała przede wszystkim dywersja oraz nieregularne działania przeciw niemieckiemu okupantowi. Z założenia miały powstać sprawne i mobilne oddziały partyzanckie w sile plutonu, które będą działały w oparciu o taktykę małej wojny, szybki atak, szybkie wykonanie zadania i zniknięcie w terenie. Partyzanci, żołnierze Kedywu mieli działać w oparciu o lokalną społeczność i ściśle z nią współpracować, tak aby mogli zaatakować i rozpłynąć się później we mgle wśród ludzi, którzy nieśli im pomoc na każdym kroku.
W strukturach Komendy Głównej Armii Krajowej funkcjonował również oddział VI, czyli biuro informacji i propagandy. Do jego zadań należało min. informowanie Polaków o działaniach Polskiego Rządu w Londynie, gromadzenie informacji i dokumentów o działaniach wroga, budowanie solidarności, wzmacnianie ducha narodu polskiego oraz walka z niemiecką propagandą. Jedną z najciekawszych akcji biura informacji i propagandy była akcja o kryptonimie "N". Polegała ona min. na rozprowadzaniu wśród Niemców niemieckojęzycznych pism, mających cechy oryginalnych niemieckich publikacji, nasyconych jednak antyhitlerowską propagandą. Działania takie miały na celu zmniejszenie zaufania Niemców do hitlerowskiego aparatu władzy oraz wywołanie w nich poczucia lęku wobec nieuchronnie zbliżającej się klęski III Rzeszy.

Najważniejszymi oficerami Armii Krajowej byli:
gen. Michał Tokarzewski - Karaszewicz (założyciel Służby Zwycięstwu Polski) oraz jej komendanci:
gen. Stefan Rowecki "Grot",
gen. Tadeusz "Bór" Komorowski,
gen. Leopold Okulicki "Niedźwiadek",


Jedną z największych organizacji które zostały scalone z Armią Krajową były Bataliony Chłopskie, które początkowo działały pod kryptonimem: Chłopska Straż "Chłostra". Oprócz BCh również Narodowa Organizacja Wojskowa uznała zwierzchnictwo AK wchodząc w jej struktury. Cześć członków Narodowej Organizacji Wojskowej nie weszło jednak w skład AK, tworząc własną formację: Narodowe Siły Zbrojne, których pierwszym komendantem głównym został płk. Ignacy Oziewicz. NSZ na terenie kraju zwalczały również podziemie komunistyczne, min. utworzoną na przełomie 1941-42 roku Gwardię Ludową, zbrojne ramię Rosji, komunistów sowieckich i komunistów polskich. Jej celem było powołanie organizacji konspiracyjnej na terenach polskich, będącej przeciwwagą dla działań ZWZ i AK w późniejszym okresie. Gwardia Ludowa tworzyła swoje struktury z aktywistów przedwojennej zdelegalizowanej Partii Komunistycznej Polskiej. W skład oddziałów GL wchodził często element bandycki. W 1944 roku GL została przekształcona w Armię Ludową. Miała ona zinfiltrować struktury Polskiego Państwa Podziemnego, aby Sowieci po wejściu na teren Polski mieli ułatwione zadanie dokonania aresztowań.
 

4 stycznia 1944 Armia Czerwona przekroczyła granice przedwojennej Polski. Pomimo, że Armia Krajowa  współpracowała  z Sowietami  podejmując walkę przeciwko cofającym się wojskom niemieckim, nie było mowy o respektowaniu władzy polskiej administracji cywilnej podlegającej rządowi w Londynie. W swoim meldunku do Naczelnego Wodza Dowódca Armii Krajowej Tadeusz Komorowski napisał: „Niczego dobrego z tamtej strony nie oczekujemy, nie łudzimy się też możliwą ich lojalnością współpracy z niepodległymi czynnikami polskimi". Symbolicznym końcem Polskiego Państwa Podziemnego było aresztowanie jego 16. przywódców, którzy po nielegalnym pokazowym procesie w Moskwie w czerwcu 1945 roku zostali skazani na kary wieloletniego więzienia.

Ćwiczenia:
- Wymień znane Ci organizacje konspiracyjne funkcjonujące w okupowanej Polsce.
- Dlaczego Hubal (i wielu innych polskich żołnierzy) nie złożył broni po klęsce wrześniowej? Spróbuj określić motywy, które Nim kierowały.
- Jaka była różnica między pionem cywilnym i wojskowym Armii Krajowej?
- Czy plan "Burza" miał szanse powodzenia w obliczu decyzji podjętych przez tzw. Wielką Trójkę na konferencji w Teheranie i zaistniałej w 1944 roku sytuacji geopolitycznej?
- Jaka była rola Rządu Rzeczypospolitej Polskiej na Uchodźstwie podczas okupacji niemieckiej i sowieckiej oraz jakie były przyczyny cofnięcia uznania legalnej władzy polskiej przez największe mocarstwa.
- Czy komunistyczna konspiracja pozostająca pod wpływem politycznym Moskwy działała Twoim zdaniem na korzyść Polski i Polaków?
- Oceń postawę Brygady Świętokrzyskiej – bohaterowie, czy kolaboranci?

Kalendarium:
1 września 1939 - Początek II Wojny Światowej
27 września 1939 - Powstanie Służby Zwycięstwu Polski
13 listopada 1939 - Przemianowanie SZP na Związek Walki Zbrojnej
14 lutego 1942 - Przekształcenie Związku Walki Zbrojnej w Armię Krajową
22 stycznia 1943 - Powstanie Kierownictwo Dywersji (Kedyw) Komendy Głównej AK
1 sierpnia 1944 - Wybuch Powstania Warszawskiego w ramach akcji "Burza"
19 stycznia 1945 - Rozkaz gen. Okulickiego o demobilizacji AK
1 lipca 1945 - Rozwiązanie Delegatury i RJN przyjmowane za koniec działalności Polskiego Państwa Podziemnego
21 października 1963 - Śmierć ostatniego poległego w boju żołnierza partyzantki antykomunistycznej na terenie Polski, Józefa Franczaka ps. "Lalek"