slider slider slider slider slider slider

Konspekt z zajęć historii dla liceów ogólnokształcących
Temat zajęć: Wojna polsko - bolszewicka

Cele:
- Sytuacja wewnętrzna Rosji po upadku caratu
- Geneza wojny polsko – bolszewickiej
- Ukazanie konsekwencji decyzji Piłsudskiego o nieudzieleniu wsparcia gen. Denikinowi
- Przebieg wojny polsko – bolszewickiej, ze szczególnym uwzględnieniem postawy ludności cywilnej wobec stron konfliktu
- Przebieg i skutki militarne i polityczne Bitwy Warszawskiej
- Warunki zawarcia rozejmu w Rydze.

Streszczenie:
Powstanie niepodległego Państwa Polskiego po zakończeniu I wojny światowej było dla wielu dużym zaskoczeniem. Polska w praktyce nie była jeszcze państwem. Nie posiadała rządu, parlamentu, wojska, własnej waluty, a nawet ostatecznie ustalonych granic. Kwestie te, obok istnienia zróżnicowanego etnicznie społeczeństwa, wymagały szybkiego uregulowania, gdyż stwarzały zagrożenie dla odradzającej się Rzeczypospolitej. Jednak po zdobyciu niepodległości najważniejsza była walka o jej obronę i utrzymanie. Szereg zagrażających niebezpieczeństw takich jak: rozpoczęte we Lwowie antypolskie powstanie Ukraińców w Galicji, zatarg z Czechami o Śląsk Cieszyński, wybuch powstania w Wielkopolsce, agresywne poczynania bolszewików w wojnie litewskiej, powstania śląskie, mniejsze konflikty na Spiszu i Orawie -  zmuszał Polskę do toczenia w latach 1918 - 1921 sześciu kampanii zbrojnych równocześnie. Najpoważniejsza wśród nich była jednak wojna polsko – bolszewicka.

Rewolucja Październikowa w Rosji, która doprowadziła do władzy siły komunistyczne, stanowiła ogromne zagrożenie nie tylko dla odradzającej się II Rzeczypospolitej, ale i całej Europy. Świadomy tego niebezpieczeństwa Józef Piłsudski wystąpił z koncepcją zbudowania federacji państw narodowych w Międzymorzu Bałtycko – Czarnomorskim, od Estonii po Ukrainę. Międzymorze miało oddzielić Polskę od Rosji i uniemożliwić Armii Czerwonej ekspansję na Zachód. Wojna polsko – bolszewicka miała kluczowe znaczenie dla utrzymania niepodległości nierosyjskich obszarów dawnego imperium carskiego w celu stworzenia tzw. strefy buforowej.

Na mocy porozumień,  jakie Polacy zawarli 5 lutego 1919 roku z dowództwem wycofujących się oddziałów niemieckich, wojska polskie już w dziesięć dni później dotarły nad Niemen. Walki toczyły się wokół Wilna, które przechodziło kilka razy z rąk do rąk. 19 kwietnia 1919 roku ostatecznie znalazło się w polskich rękach. Trzy dni później Józef Piłsudski wydał odezwę do mieszkańców byłego Wielkiego Księstwa Litewskiego, deklarując samostanowienie wszystkich narodowości przedrozbiorowej Rzeczypospolitej Obojga Narodów.

Dalsze operacje na Froncie Litewsko-Białoruskim dowodzonym od końca kwietnia 1919 roku przez generała Stanisława Szeptyckiego przy współudziale wojsk wielkopolskich i części "błękitnej armii" generała Hallera, doprowadziły do zdobycia Mińska, Bobrujska i Borysowa.

W lipcu 1919 roku Piłsudski prowadził jednocześnie tajne rozmowy, zarówno z "białym" generałem Antonem Denikinem, jak i z bolszewikami. Zasadniczym powodem fiaska rozmów  z tym pierwszym była nieustępliwość strony rosyjskiej w kwestii samostanowienia narodów, wchodzących przed 1917 roku w skład Imperium Rosyjskiego i granic polsko-rosyjskich. W tym samym czasie bolszewicy oferowali za pokój lub neutralność dowolne koncesje terytorialne, niezależnie od ich realności i zamiaru wypełnienia obietnic. W tej sytuacji Piłsudski, pomimo nacisków Francji i Wielkiej Brytanii, odmówił wsparcia Denikinowi. Faktyczny rozejm na froncie polsko-bolszewickim odciążył Armię Czerwoną w kluczowych momentach walk i miał wpływ na osiągnięcie przez nią ostatecznego zwycięstwa nad armiami Białych. Pod koniec 1919 roku zapanował pozorny spokój na wschodzie.

Jednak Piłsudski miał świadomość, jak kruchy jest ten stan. Przewidział, że po pokonaniu "białych" bolszewicy będą mogli skoncentrować wszystkie siły na froncie z Polską. Zdecydował się uprzedzić bieg wydarzeń i polecił opracowanie planu, którego celem było rozwiązanie kwestii granicy wschodniej. Założenia tzw. "operacji kijowskiej" przygotowali: Julian Stachiewicz, Bolesław Wieniawa-Długoszowski i adiutant Piłsudskiego, Stanisław Radziwiłł. Ważnym elementem wyprawy kijowskiej było utworzenie niepodległego państwa ukraińskiego. W związku z tym, 21 kwietnia 1919 roku Piłsudski podpisał z przewodniczącym Dyrektoriatu Ukraińskiej Republiki Ludowej, atamanem Symonem Petlurą sojusz polityczny i wojskowy. Rozwiązało to kwestie sił ukraińskich tworzonych na terenie Galicji i dotychczas występujących przeciwko Polakom. Wspólne zagrożenie ze strony bolszewików spowodowało jedność interesów i Petlura, wraz ze swoimi oddziałami, stanął u boku wojska polskiego.

We wrześniu 1919 roku kody szyfrowe Armii Czerwonej zostały złamane przez polski wywiad radiowy pod kierownictwem por. Jana Kowalewskiego. Miało to rozstrzygające znaczenie dla podejmowania decyzji przez Naczelnego Wodza Józefa Piłsudskiego. Depesze sowieckie były bowiem odkodowywane, praktycznie na bieżąco.

25 kwietnia 1920 przez tereny wschodniej Galicji i Wołyń ruszyło w kierunku Ukrainy wielkie natarcie. Dzień później wojska polskie zajęły Żytomierz, a w ciągu kolejnych dni opanowały Berdyczów i węzeł kolejowy Koziatyn. 7 maja 1920 oddziały 3 Armii gen. Rydza Śmigłego stanęły u bram Kijowa i nie napotykając większego oporu nieprzyjaciela zajęły miasto.

Tymczasem bolszewicy przegrupowywali swoje siły. Utworzono front południowo-zachodni którego dowódcą został Aleksander Jegorow, a komisarzem politycznym Józef Stalin. W skład tego frontu weszła dobrze wyszkolona 1 Armia Konna pod dowództwem Siemiona Budionnego, która szybko zaczęła uzyskiwać przewagę w potyczkach z Wojskiem Polskim.
14 maja miała miejsce duża bitwa nad Berezyną, gdzie, co prawda Polacy nie ponieśli jednoznacznej klęski, ale zużyli wszystkie odwody. Pod koniec maja armia Budionnego  przerwała front i 10 czerwca wojsko polskie musiało opuścić Kijów.

W międzyczasie na północy nastąpiła duża aktywność armii północno - zachodniej dowodzonej przez Michaiła Tuchaczewskiego. 20 lipca 1920 roku Tuchaczewski  rozpoczął natarcie. Mając do dyspozycji cztery armie, w rozkazie z 6 sierpnia 1920 roku wzywającym do boju hordy bolszewików, powiedział: "Po trupie Polski wiedzie droga do ogólnego wszechświatowego pożaru". Te cztery armie miały za zadanie okrążyć Warszawę od północy, przejść Wisłę w rejonie Płocka i od strony Woli zaatakować Warszawę.

Ofensywa rozpoczęta 4 lipca posuwała się bardzo szybko. 14 lipca zajęte zostało Wilno, 19 lipca Grodno, a 20 lipca padł Białystok. W mieście tym powstał Tymczasowy Komitet Rewolucyjny Polski na czele z Julianem Marchlewskim, Feliksem Dzierżyńskim, Józefem Unszlichtem, Feliksem Konem i Edwardem Próchniakiem. Tymczasowy Komitet miał stanowić zaczątek komunistycznego rządu w Polsce.

1 września padł Brześć nad Bugiem i w ten sposób upadły nadzieje Józefa Piłsudskiego, że uda się utrzymać granicę na Bugu i zatrzymać Armię Czerwoną. Armia Czerwona dalej parła na Warszawę. Dowódca Frontu Północnego Michaił Tuchaczewski i dowódca Frontu Południowego Aleksander Jegorow nie skoordynowali jednak działań obu frontów, co dawało Polakom szansę na skuteczniejszą obronę.

W lipcu 1920 roku podjęto kroki organizacyjne mające na celu obronę stolicy. Powstał Polski Rząd Obrony Narodowej oraz Rada Obrony Państwa, która przejęła funkcję sejmu. Do Polski przybyli doradcy angielscy i francuscy, gdyż ekspansja bolszewickiej Rosji była zagrożeniem dla całej Europy.

Tymczasem Józef Piłsudski w okolicach Dęblina zgromadził grupę uderzeniową, która miała odciąć czołówkę wojsk Armii Czerwonej od zaplecza frontu, czyli od dostaw amunicji i żywności. Grupa miała uderzyć od Dęblina w kierunku Mińska Mazowieckiego. To uderzenie, a także ogromne bohaterstwo polskich żołnierzy w bitwie pod Radzyminem, w bitwie nad Wkrą oraz w bitwie z Korpusem Kawalerii Gaja w rejonie Płocka i Włocławka, spowodowało zwrot akcji na froncie. Wojska rosyjskie, pozbawione zaplecza oraz łączności z naczelnym dowództwem, zaczęły się cofać. Rozpoczęła się ofensywa polska, która spowodowała, że wizja zagłady Europy przez Bolszewików została oddalona.

Warto wspomnieć, że dopiero 20 sierpnia Budionny (pod wpływem Stalina) wykonał wreszcie ponawiany wielokrotnie i ignorowany rozkaz Sergieja Kamieniewa zaprzestania szturmu Lwowa i wsparcia natarcia Tuchaczewskiego na Warszawę. Wtedy było już jednak za późno.

Uciekające wojska rosyjskie usiłowały się zatrzymać nad Niemnem, gdzie próbowały dać opór Polakom. Walki te trwały od 20 do 28 września i zakończyły się niepowodzeniem dla Rosjan. Równocześnie walczono z Litwinami, bowiem Armia Czerwona opuszczając Wilno przekazała je Litwinom. W związku z powyższym gen. Żeligowski na czele swojej dywizji na polecenie Józefa Piłsudskiego utworzył tak zwaną Litwę Środkową (tzw. "bunt Żeligowskiego"), która później przypadła Polsce i Wilno w październiku 1920 roku stało się miastem polskim.

Jeszcze przed Bitwą Warszawską 12 sierpnia 1920 roku Józef Piłsudski pod wpływem  doradców z państw ententy, wysłał misję pokojową za linię frontu. Strona sowiecka nie była jednak zainteresowana prowadzeniem rokowań pokojowych, bowiem uważała, że spór  rozstrzygnie w walce.

Kiedy nastąpiła ucieczka spod Warszawy, zostały wznowione rozmowy z polską delegacją  i 12 października 1920 roku w Rydze nastąpił rozejm i podpisanie traktatu pokojowego, który określał ostatecznie wschodnie granice kraju, pozostawiając po stronie polskiej część zachodnią Białorusi i część ziem litewskich. Granica między Polską a państwem bolszewickim miała biegnąć od Dźwiny na północy, przez Białoruś (z Mińskiem po stronie bolszewickiej), bagna Polesia, do Zbrucza i Dniestru.

Bitwa Warszawska stoczona w dniach 13-25 sierpnia 1920 roku pochłonęła życie 4,5 tysiąca polskich żołnierzy przy nieznanej liczbie zabitych w Szeregach Armii Czerwonej. Pomimo wielu ofiar nazywana jest "Cudem nad Wisłą" i uznawana za jedną z osiemnastu przełomowych bitew w historii świata, gdyż powstrzymała zagrożenie komunistycznej zagłady Europy.

Warto też zwrócić uwagę na fakt, że zwycięstwo Polski nie było zwycięstwem wyłącznie polskiej armii, ale triumfem całego narodu, który aktywnie zaangażował się w obronę ojczyzny.

Ćwiczenia:
- Jaki był wpływ Józefa Stalina na przebieg Bitwy Warszawskiej?
- Jaką rolę odegrało złamanie sowieckiego szyfru w czasie wojny polsko – bolszewickiej?
- Czy Piłsudski powinien zgodzić się na warunki proponowane przez Denikina i jak wpłynęłoby to na sytuację militarną na wschodzie?
- Jakie mogły być konsekwencje zdobycia Warszawy przez bolszewików?
- Jaką pomoc otrzymaliśmy od państw zachodnich podczas wojny polsko - bolszewickiej?

Kalendarium:
14 lutego 1919 - Pierwsze starcia w rejonie Berezy Kartuskiej, które dają początek niewypowiedzianej wojnie polsko-bolszewickiej
19 kwietnia 1919 - Polskie jednostki wkraczają do Wilna
lipiec 1919 - Tajne rozmowy  z "białym" generałem Antonem Denikinem i z bolszewikami
wrzesień 1919 - Złamanie kodów szyfrowych Armii Czerwonej przez polski wywiad radiowy
25 kwietnia 1920 - Rozpoczęcie polskiej ofensywy na Ukrainie
7 maja 1920 - Wkroczenie pierwszych patroli polskiej kawalerii do Kijowa
29 maja 1920 - Początek ofensywy bolszewickiej pod Kijowem
10 czerwca 1920 - Śmigły-Rydz wycofuje się z Kijowa
1 lipca 1920 - Powołanie do życia Rady Obrony Państwa
13-25 sierpnia 1920 - Bitwa Warszawska
9 października 1920 - Wojska Żeligowskiego wkraczają do Wilna
18 marca 1921 - Podpisanie pokoju ryskiego